ගිණි අවි නැති ගිණිකෙළි…. රසායන විද්‍යාවේ චමත්කාරය……..

ලොකු කුඩා අපි හැමෝම කැමතියි ගිණිකෙළි දකින්න.. සමහර මැති ඇමතිවරු සහ ඒ ගොල්ලන්ගේ හෙංචයියෝ නම් ගිණි අවිවලින් ගිණිකෙළි කරනවා. තවත් සමහර අහිංසකයෝ නිලාකූරු,  අහස්කූරු ආදියෙන්  ගිණිකෙළි කරනවා… මට මතකයි අවුරුදු කාලෙ අපේ නෑදෑයො රතිඤ්ඤා, නිලා කූරු, බමර චක්‍ර ආදිය ගෙනත් දෙනකොට අපට තියෙන ආසාව… ඒ වගේමයි සමහර විට නිදහස් උත්සවය වැනි විශේෂ අවස්ථාවක ඇති ගිණිකෙළි සංදර්ශන ආදිය බලන්න පැය ගණන් කටු කාපු හැටි… ඒ ඔක්කෝම අපි කරන්නේ ගිණිකෙළි වලින් මැවෙන විවිධ වර්ණ රටා දකින්නට ඇති ආසාව නිසා… හොඳයි එහෙම නෙවෙයිද ?

මේ ගිණිකෙළිවල ප්‍රධාන අංග හතරක් තිබෙනවා. ශබ්ධය, ආලෝකය, දුම සහ පාවෙන ද්‍රව්‍ය ලෙසින්. මේවා විවිධ වර්ණ ලබා දෙන ලෙසට සකස් කර තිබෙන්නේ නරඹන්නන්ගේ අවධානය දිනාගනු පිණිසයි. ගිණිකෙළි මුලින්ම නිපදවනු ලැබුවේ ඈත පෙරදිග චීනයේදීයි. ඒ විවිධ භූත ආත්ම පළවාහැරීම සඳහායි. පෙරදිග චීනය වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන කාරණා හතරින් එක කාරණයක් වන්නේ වෙඩි බෙහෙත් නිපදවීම නිසා බව ඔබ සමහරවිට දන්නවා ඇති. අනෙක් කාරණා තුන වන්නේ කොම්පාසුව, කඩදාසි, සහ මුද්‍රණ කර්මාන්තයයි. චීනයේ වැදගත් අංග දෙකක් වන චීන අළුත් අවුරුද්ද සහ සැප්තැම්බර්/ඔක්තෝබර් මාසවල පැවැත්වෙන චන්ද්‍ර සැණකෙළිය (Moon Festival)  වෙනුවෙන් පැවැත්වෙන ගිණිකෙළි හැමෝම බලාපොරොත්තුවෙන් ඉන්න දසුනක්. ලෝකයේ විශාලතම ගිණිකෙළි නිපදවන්නා හා අපනයනය කරන්නා වන්නේ චීනයයි. මේ නිසා චීනයේ සැදු වන බොහෝ උත්සව වල ගිණිකෙළි සංදර්ශන අනිවාර්ය අංගයක්. උදාහරණයක් වශයෙන් මගේ රසායනාගාරයේ ඉන්න චීන කෙලිපැංචිගේ පාසලේ සියවස් සැණකෙළියට පැයක් පුරා ගිණිකෙළි තිබුණා ලු… අමෙරිකාවේ නිදහස් දවස සමරන්නත් ගිණිකෙළි සංදර්ශන පැවැත්වෙනවා. සාමාන්‍ය නගරයක නම් විනාඩි 15 ක් පමණ පැවැත්වෙන අතර නිව්යෝක් වැනි තැනක පැය බාගයක්, පැයක් වැනි කාළයක් මේ ගිණිකෙළි සංදර්ශන පැවැත්වෙනවා. මේවා බලන්නට සෙනඟ උදේ පටන්  පැමිණ තැන් වෙන්කරගෙන බලාගෙන ඉන්නවා.

ලේඛණවලට අනුව මුලින්ම ගිණිකෙළි පිළිබඳ සටහනක් ලැබෙන්නේ හත්වන සියවසේ චීනයේ භූත ආත්ම පළවා හැරීම සඳහා විශාල හඬක් නැගෙන පරිදි පිපිරවූ ගිණිකෙළි වේ. දාහතරවන සියවස වන තෙක්ම ගිණිකෙළි සංදර්ශන පැවැත්වූයේ රජපවුල සහ ධනවත් වංශාධිපතියන් සඳහා පමණි. මිං රජ පවුල මේ සම්ප්‍රදාය බිඳ දමා ගිණිකෙළි සෑම දෙනාටම උරුම වූ දෙයක් සහ ඕනෑම අවස්ථාවක පාවිච්චි කළ හැකි දෙයක් බවට පත් කරන ලදී…

ගිණිකෙළි සංදර්ශන වල ක්‍රමය වන්නේ බිම සිට උඩට යවන රොකට්ටුවක් වැනි දෙයකින් ඉහල අහසේ පිපිරීමක් සිදු කර ගිණිකෙළි දර්ශනය වන්නට සැලැස්වීමයි. මෙහිදී වඩාත්ම පොදු රොකට්ටු ක්‍රමය වන්නේ කඩදාසි හෝ කාඩ්බෝඩ් වැනි ඝණ ද්‍රව්‍යයකින් වටකළ පුපුරණ ද්‍රව්‍යවලින්  තැනූ ගිණිකෙළි වේ. පෙරකළ යුද්ධවලදී භාවිතා කළ රොකට්ටු භාවිතාව තවමත් බහුලවම භාවිතා කරන ක්‍රමයයි.

උඩ යන්න සූදානමින්

මේ සඳහා ගිණිකෙළි ඉහළට යැවීමට පිපිරුමක් ඇති කළ යුතුයි. දෙවනුව අදාල පිපිරුම් (තරු) අඩංගු කොටස නිසි පරිදි අහසේ අදාල උසේදී පිපිරීමට ගිණි නූල (Fuse) සැකසිය යුතුයි. පිපිරුම් අඩංගු තරු ඇතුලත් කොටස පිපිරී ගිණිකෙළි පිටතට පැමිණිය යුතුයි.

ඇතුල මෙහෙමයි

ගිණිකෙළිවල වර්ණයන් ලබා ගන්න විවිධ රසායනික ද්‍රව්‍ය භාවිතා කරනවා. එසේම ගිණිකෙළි තුල මූලිකවම ඇත්තේ රසායනික ද්‍රව්‍යයි. මේ ද්‍රව්‍ය විවිධාකාරයෙන් කටයුතු කරනවා.

  • ගිණිකෙළි දහනය සඳහා ඉන්ධන
  • ගිණි දැල්වීමට අවශ්‍ය ඔක්සිජන් සැපයීම සඳහා ඔක්සිකාරකයක්
  • වර්ණ ගැන්වීම සඳහා රසායනිකයක්
  • ගිණිකෙළි පිපිරීමේදී හෝ අහසට යැවීමේදී නොකැඩීම සඳහා බැඳුම් ද්‍රව්‍යයක්.
  • ගිණිකෙළිවල වර්ණය පැහැදිලිව පෙන්වීමට ක්ලෝරීන් දායකයෙක්.

යන කාරණා සඳහා විවිධ රසායන ද්‍රව්‍ය භාවිතා කෙරෙනවා.

පහත දැක්වෙන්නේ විවිධ වර්ණ සහ ඒවා ලබාගැනීමට භාවිතා කරන විවිධ රසායන ද්‍රව්‍ය වේ. ඔබට පාසලේ විද්‍යාගාරයේදී සිදු කළ පහන්සිළු පරීක්‍ෂාව මතක නම්, ඒ ඒ වර්ණ ලබා ගැනීමට භාවිතා කළ විවිධ රසායන ද්‍රව්‍ය මතක් කරගන්නට පුළුවනි. මේ දැක්වෙන්නේ ඒ පැහැයන් ලබා ගැනීමට භාවිතා කරන රසායන ද්‍රව්‍ය වේ. මෙහිදී කාබනේට, ක්ලෝරයිඩ හෝ නයිට්‍රේට භාවිතා කරනුනේ ඒවායේ ඇති පහළ ද්‍රවාංක නිසායි.. එසේම ඒවායේ ඇති ඇනායන අවර්ණ වීම නිසා පහන්සිළු පරීක්‍ෂාවට බාධාවක් නොවීමත් හේතුවක්

රතු පැහැය – ස්ට්‍රොන්ටියම් – (තද රතු) ලිතියම් (ලා රතු) SrCO3 සහ Li2CO3

තැඹිලි පැහැය – කැල්සියම් – CaCl2

කහ පැහැය – සෝඩියම් – NaNO3

කොළ පැහැය – බේරියම් – BaCl2

නිල් පැහැය – කොපර් හේලයිඩ – CuCl2

ඉන්ඩිගෝ පැහැය – සීසියම් – CsNO3

දම් පැහැය – පොටෑසියම් – රුබීඩියම් (රතට හුරු දම්) – KNO3 , RbNO3

රන් පැහැය – අඟුරු – යකඩ පහන් දැලි

සුදු පැහැය – ටයිටේනියම්, ඇලුමිනම්, බෙරිලියම් හෝ මැග්නීසියම් පවුඩර්.


පහත දැක්වෙන්නේ විවිධ මූලද්‍රව්‍ය භාවිතාකර ගිණිකෙළි නිෂ්පාදනයේදී එක් එක් මූලද්‍රව්‍ය වලින් සිදුවන කාර්යය සහ වර්ණ පිළිබඳ සාරාංශයක්.

Al – ඇලුමිනම් – රිදී සහ සුදු පැහැය ලබා ගැනීමට භාවිතා වේ. එමෙන්ම දිලිසීම (sparkle) ඇති කිරීමට භාවිතා කරයි.

Ba – බේරියම් – කොළ පැහැය ඇති කරයි. එසේම වාශ්පශීලී ද්‍රව්‍ය ස්ථාවර කිරීමට ද භාවිතා වේ.

C – කාබන් – මෙය විශේෂයෙන්ම ඉන්ධනයක් ලෙස සහ ගිණිකෙළි අහස කරා රැගෙන යාමට  ප්‍රචාලනය කිරීමට භාවිතා වන කළු කුඩෙහි අඩංගු වනවා.

Ca – කැල්සියම් – කැල්සියම් ලවණ තැඹිලි පැහැ ගිණිකෙළි ඇති කරන අතර අනෙකුත් වර්ණවල තදබව ඇති කිරීමටද භාවිතා වේ.

Cl – ක්ලෝරීන් – ගිණිකෙළි ඔක්සිකරණයේදී වැදගත් වේ, පහළ ද්‍රවාංකයක් ලබාදෙන අතර බොහෝ ලෝහ ක්ලෝරීන් සමඟ සංයෝග තනන නිසා ක්ලෝරීන් සංයෝග ගිණිකෙළි වලදී වැඩියෙන් භාවිතා වේ. එසේම වර්ණ තීවෘ කර පෙන්වීමට භාවිතා කරයි.

Cs – සීසියම් – ඉන්ඩිගෝ වර්ණය නිපදවන අතර ඔක්සිකරණයේදී වැදගත් වේ.

Cu – කොපර් – නිල්වන් කොළ පැහැය ඇති කරයි. කොපර් හේලයිඩ නිල් පැහැති ඡායාවක් ඇති කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි.

Fe – අයන් – දිලිසීම් (Sparks) ඇති කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි. ලෝහයේ උෂ්ණත්‍වය අනුව දිලිසීම්වල වර්ණය වෙනස් වේ.

K – පොටෑසියම් – පොටෑසියම් නයිට්‍රේට් (KNO3), පොටෑසියම් ක්ලෝරේට් (KClO3), සහ පොටෑසියම් පර්ක්ලෝරේට් (KClO4) , දහනයේදී ඔක්සිජන් සැපයීම මගින් අනෙකුත් ද්‍රව්‍ය ඔක්සිකරණයට උදවු කරයි. එසේම රෝසපැහැති දම් පැහැයක් ඇති දිලිසීම් ඇති කිරීමට ද භාවිතා වේ.

Li – ලිතියම් – රතු පැහැය ඇති කිරීම සඳහා භාවිතා කරයි. විශේෂයෙන්ම Li2CO3.

Mg – මැග්නීසියම් – දැඩි දීප්තියක් ඇතිව දැවේ. සුදු හෝ රිදී පැහැති දිලිසුම් ඇති කිරීම සඳහා භාවිතා වන අතර සමස්තයක් ලෙස ගිණිකෙළිවල දීප්තිය වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගැනේ.

Na – සෝඩියම් – දීප්තිමත් කහ පැහැය ලබා දේ.. නමුත් දීප්තිය වැඩි නිසාම අනෙක් වර්ණ යටපත් කරයි.

O – ඔක්සිජන් – ඔක්සිකරණයේදී යොදාගැනේ. බොහෝවිට නයිට්‍රේට, ක්ලෝරේට, සහ පර්ක්ලෝරේට වශයෙන් භාවිතා වේ. සමහරවිට එකම සංයෝගය වර්ණ ලබාදීමට සහ ඔක්සිකරණය යන කරුණු දෙකටම භාවිතා කරයි.

P – පොස්ෆරස් – මෙම මූලද්‍රව්‍යය ස්වයංක්‍රීයව වාතයේදී දහනය වේ. එසේම අඳුරු තත්ත්‍ව නිර්මාණය කිරීමට භාවිතා වේ. ස්වයං දහනය ඇති නිසා ගිණිකෙළිවල ඉන්ධනයක් ලෙස භාවිතා වේ.

Ra – රේඩියම් – තද කොළ පැහැය ලබා දෙයි. භාවිතයට අනතුරු දායකයි.

Rb – රුබීඩියම් – ගිණිකෙළිවලට යොදාගන්නා විවිධ සංයෝග මිශ්‍රණ ඔක්සිකරණයට යොදාගනී. රතට හුරු දම් පැහැය ලබා දේ.

S – සල්ෆර් – ගිණිකෙළි අහසට යැවීමට භාවිතා කරන ඉන්ධන වල සංඝඨකයකි.

Sb – ඇන්ටිමනි –  ගිණිකෙළි වල දීප්තිය/ කාන්තිය (glitter) ලබා දීමට භාවිතා කරයි.

Sr – ස්ට්‍රොන්ටියම් – විවිධ සංයෝග මිශ්‍රණ ස්ථායී කිරීමට යොදාගන්නා අතර රතු පැහැය ලබා දෙයි.

Ti -ටයිටේනියම්- රිදී පැහැය ලබා දේ

Zn – සින්ක් – ගිණිකෙළිවල දුම් ඇතිකිරීමට භාවිතා කරයි.

මේ විවිධ ගිණිකෙළි එකම විදියට පිපිරෙන්නේ නැහැ… ඒ සඳහා විවිධ ක්‍රම භාවිතා කර විවිධාකාරයට පිපිරෙන්නට සලස්වනවා. පහත් දැක්වෙන්නේ ඒ ක්‍රම කිහිපයක්.

Peony

Peony –  තරු ආකාරයට ගෝලාකාරව පිපිරීම – මෙහිදී වැටෙන ආලෝකයේ දීප්තිමත් වල්ගයක් වැනි ඉතිරියක් ඇති වන්නේ නැහැ.

Chrysanthemum

Chrysanthemum – දිලිසුම් සමඟ  දීප්තිමත් වල්ගයක් ඇති කෙරෙන Peony ආකාරයේ පිපිරීමක්

Dahlia

Dahlia – Peony ආකාරයේ සැකසුමක් වුවත් විශාල තාරකා සුළු පුමාණයකින් සමන්විතයි.

Willow

Willow – Chrysanthemum වලට සමාන නමුත් දිගුකාලයක් පවතින දිගු වලිගවලින් සමන්විත පිපිරුමක්. පිපිරෙන්නේ අර්ධ ගෝලාකාරවයි (Dome)

Ground Bloom Flower

Ground Bloom Flower – බිම සිට විහිදෙන කුඩා ගිණිකෙළි. වර්ණය කිහිප වතාවක් වෙනස් කළ හැකියි.

Palm

Palm – තල් ගසක් වැනි ආකාරයට පිපිරෙන දිගු දිලිසීම් ඇති කෙරෙන පිපිරුම් ඇති කරයි.

Ring

Ring – වලල්ලක ආකාරයට පිපිරුමක්ඇති කරයි. සමහර අවස්ථා වල හදවත්, මුහුණු වැනි විශේෂ දසුන් ද ඇතිකළ හැක.

Diadem

Diadem – Chrysanthemum හෝ Peony ආකාරයේ පිපිරුමක් මධ්‍යයේ ඇති කරන අතර, පිපිරෙන තාරකා වැඩිදුර චලනයක් නොවේ.

Kamuro

Kamuro – පිරිමි ලමුන්ගේ හිසකෙස් යන ජපාන වදනේ ආකාරයට දැඩිව එකළඟින් ඇසිරුණ දිගු වල්ගයක් ඇති පිපිරුමක්.

Crossette

Crossette – කතිරයක් ආකාරයට දිගු වල්ගයක් සහිතව පිපිරෙන තරුවක්.

Spider

Spider – දැඩිව පිපිරෙන අඟුරු සහිත තරුවක්. මෙහි පිපිරීම වැඩි නිසා පිපිරෙන තරු රේඛීයව ගමන් කරයි. එය මකුළුවෙකු සේ දිස්වේ.

Horse Tail

Horsetail – අශ්වයෙකුගේ වල්ගයක් සේ පිපිරෙන ගිණිකෙළි. සමහර අවස්ථාවල මෙය දිය ඇල්ලක් සේ දිස් වේ.

Time Rain

Time Rain –  සෙමින් දිගු කාලයක් පවතින ගිණිකෙළි. මෙය වැස්සක් සේ දිස් වීමට සකසා ඇත.

Multi Break

Multi – Break Shells – පොකුරු ගිණිකෙළි. එකක් පිපිරී ඉන් තවත් කිහිපයක් පිපිරෙන ආකාරයට සකස් කර ඇත.

Fish

Fish –  මසුන් පිහිනන්නාක් මෙන් දිස්වෙන ගිණිකෙළි.

Salute

Salute – දැඩි ශබ්ධයක් සහිතව පිපිරෙන ටයිටේනියම් කුඩු යොදා තැනූ ගිණිකෙළි. මේවා සාමාන්‍යයෙන් ගිණිකෙළි සංදර්ශනය අවසානයේ විශාල වශයෙන් පුපුරවයි.

Bengal Fire

Bengal Fire –  ස්ථාවර දර්ශනීය නිල් පැහැති ආලෝකයක් සහිතව පිපිරේ.

Roman Candle

Roman Candle – අවානක් ආකාරයට සැකසෙන නරඹන්නන්ට ඉතා සමීපව පිපිරෙන ගිණිකෙළි වේ.

ගිණිකෙළි වලින් වර්ණයක් ලබා දෙනවා සේම එහි ඇතිකෙරෙන ශබ්ධයද ඒ හා සමානවම වැදගත් වේ. මේ ශබ්ධ ආකාර කිහිපයක්.

Bangs and Report  – මෙය වඩාත්ම පොදු ශබ්ධ ආකාරය වන අතර මෙහි ශබ්ධය තුවක්කුවක් පත්තු වන ශබ්ධය ගනී.

Crackle –  “චර චර“ ශබ්ධය ගෙන එන ආකාරයයි.

Hummers –  සිහින් මිමිණුමක් හෝ හ්ම් ශබ්ධය ගෙන එන ආකාරය.

Whistle –  ඉහළ තාරතාවයක් ඇති විසිල් කරනවා වැනි ශබ්ධයක් ගෙන දේ. බොහෝ විට මෙය අවසානයේ ඉහළ පිපිරුමක් සහිතව දැඩි ශබ්ධයක් සමග මිශ්‍රකර භාවිතා කරයි.

මේ ගිණිකෙළි අවසානයේ දැවී සහ නොදැවී ඉතිරි වන දේ වලින් පරිසරය දූෂණයක් ද සිදු වේ. මේ නිසා බොහෝ රටවල් ජලයේ දියවන සහ එක්රැස් වීමක් නොවන සංයෝග යොදාගැනීම කෙරෙහි නැඹුරු වී තිබේ. මේ රටවල ගිණිකෙළි සඳහා විවිධ පරාමිතීන් පවා හඳුන්වා දී තිබෙනවා. විවිධ ආරක්‍ෂක විධි විධාන, නරඹන්නන් සිටිය යුතු දිශාව, දුර, ගිණිකෙළි පැවැත්විය යුතු ස්ථාන ආදිය දැඩි පාලනයකට යටත්ව සිදු කෙරෙනවා.

කෙසේ වුවත් මේ ගිණිකෙළි වැරදුනොත් ලොකු ගිණිකෙළියක් වෙලා නවතින බවත් සිහි තබාගත යුතුයි.. මේ නිසාම මහා පරිමාණයේ ගිණිකෙළි සංදර්ශනයන් සඳහා වෘත්තීයමය ගිණිකෙළි ප්‍රදර්ශකයන් භාවිතා කළ යුතුමයි… රතිඤ්ඤා වැනි සරළ ගිණිකෙළි වැඩිහිටියන් විසින් භාවිතා කළත්, කුඩි ළමුන්ට ඒවා භාවිතාව තරමක් අවදානම්. මේ නිසාම හැම අවුරුද්දකම වාගේ කිහිප දෙනෙක් මුහුණ අතපය තුවාල කරගන්නබව නොකියාම බැහැ….

මින්පසු ගිණිකෙළි සංදර්ශන නරඹන විට මොන වගේ ක්‍රමයටද පිපිරෙන්නේ, මොන වගේ ශබ්ධයක් ද ඇති වන්නේ කියන එක හිතා බලන්නත් අමතක කරන්න එපා………

ගිණිකෙළි සහ ඉන් ආරක්‍ෂා වීම ගැන දිවයිනේ ඇති මේ ලිපියත් කියවලා බලන්න

ගිණිකෙළිවල පින්තූර මෙතැනින් බලන්න

9 thoughts on “ගිණි අවි නැති ගිණිකෙළි…. රසායන විද්‍යාවේ චමත්කාරය……..

  1. නියමයිනේ…. මට මතකයි හෙන පොඩි කාලෙ රේස් කෝස් පිට්ටනියෙ ගිණිකෙලි සන්දර්ශණයක් බලන්න ගියා… ඒක බලද්දි මම ඒවා ඔළුවට වැටෙයි කියල හිතපු බව මතකයි. ඊට පස්සෙ ඉතිං මම ගිණි කෙලි දැක්කෙ චිත්‍රපටිවලින් තමයි.

    හැබැයි ගිණි වලට වඩා දරුණු කෙලිනම් හැමදාම දකිනවා…😉

  2. ඊ ළඟ ජූලි 4 දා ගිනිකෙළි බලද්දී වෙනදා බැලුවාට වඩා වැඩි අවබෝධයකින් රස විඳින්න පුළුවන් වෙනවා අනිවාර්යෙන්ම. ගොඩාක් ස්තූතියි පැහැදිලි විස්තරයට.

  3. අදින් පස්සෙ “ෂා ලස්සනයි” කියල විතරක් බලපු [වැඩිපුරම ටී.වී එකෙන්] ගිණි කෙළි අළුත් විදියකටත් බලන්න පුළුවන්. බොහෝම ස්තූතියි ඇල්කෙමියෝ.

  4. දන්නේ නැති කරුණු ගොඩක් ඉගෙන ගත්තා. බොහොම ස්තුතියි ලිපියට!

    මට පොඩි ප්‍රශ්නයකුත් තියෙනවා අහන්න. ඔය විවිධ හද එන්න, එත නැත්නම් රටා මවන්න ගිනිකෙළි හදන්නේ කොහොමද?

ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ WordPress.com ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Twitter picture

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Twitter ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Facebook photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Facebook ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Google+ photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Google+ ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )